Omsingeld door Onechtheid

Ah. De magie van montage. Schitterend. Om door te pakken op voorgaande blog, lijkt het me een sterk plan om wat dieper in te gaan op deze cinematische techniek. Vrijwel geen enkele film- of televisieproductie ontkomt aan de complexe fase van knippen en plakken. Op televisie is een onversneden filmrol eigenlijk ondenkbaar. Montage maakt flitsend, concentreert informatie in een kortere periode. Probeer je voor te stellen hoe gecompliceerd en omslachtig het zou zijn als GTST met één camera wordt opgenomen die een half uur blijft draaien. Één take, slechts één kans om het goed te doen en een behoorlijke kans op een saai eindresultaat. Om er evenveel personages en gebeurtenissen in te houden als mét montage, moet iedereen als een malle voor de camera langs denderen, alles precies getimed worden, de decors veranderd. Niet te doen.

Gemonteerde beelden begrijpen is als een tweede natuur voor de gemiddelde mediaconsument. Het is onderdeel van de zogenaamde ‘filmtaal’, of film form, die je leert begrijpen naarmate je meer audiovisuele media consumeert. Ik haal maar weer eens het voorbeeld van de trap-afdaling er bij (zie ook Game-to-Film: Tijdsverloop). Als jij, de film- of televisiekijker, een personage zijn voet op de bovenste trede van een trap ziet plaatsen en in het daarop volgende beeld de onderkant van de trap ziet bereiken, snap je heel goed dat het personage de trap is afgelopen. De daadwerkelijke afdaling van de trap zie je niet, maar je begrijpt wel dat die tussen de twee shots plaatsgevonden heeft. ‘Elliptische montage’ heet dat: er ontbreekt een plak tijd, maar mentaal sluiten wij de twee shots op elkaar aan, zodat het toch klopt. Ook al beschouwen wij tijd doorspoelen niet echt als reële mogelijkheid in de echte wereld.

Dit is een handig foefje om gebeurtenissen op een kluitje te krijgen. Het scheelt een boel celluloid om een verhaal met een tijdsspanne van twee weken in te kunnen korten naar een film van twee uur. Zo beschikken film en tv over een scala aan montagetechnieken die voor verscheidene redenen worden ingezet. Dramatisering is een ander voorbeeld. Je kent het wel: man en vrouw rennen naar elkaar toe over het treinperron, slow motion, aantrekkende en opzwellende violen. Een fijne close-up van een traan die uit een ooghoek glijdt er tussendoor. In fictie is dramatisering natuurlijk een doel op zich, je hebt niet voor niks drama-films en soaps. Alleen zodra dramatisering plaatsvindt in non-fictie, wordt het een ander verhaal.

Misschien dat ik wat kortzichtig ben, maar met een non-fictionele productie kan het twee kanten op. Het filmmateriaal dat de makers schieten, gebruiken ze om hun eigen doel te dienen, ofwel het beste er van te maken. Als je een reportage wilt maken en je hebt gewoon niet de mazzel dat er iets interessants voor je camera gebeurt, dan moet je wát. Met een beetje pech krijg je dan van die nietszeggende reportages zoals wij die van Uruzgan zagen op NOS en RTL. Een Michael Moore is daar het tegenovergestelde van. Zijn manier van reporteren verschilt vanzelfsprekend ontzettend met die van onpartijdige nieuwsprogramma’s. De hele productie die hij op poten zet is bedoeld om zijn eigen mening te ondersteunen, en dat doet hij goed. Hij heeft er niet bepaald baat bij om elke geïnterviewde de kans te geven zijn of haar standpunt te nuanceren. Hoe extremer, hoe beter. En al weet iemand er toch een ander perspectief tussen te krijgen, dan kan dat er met de montage uitgehaald worden. Daar doen we niet moeilijk over.

Gevolg is dat de kijker zich geïnformeerd voelt, maar tegelijkertijd ook gemanipuleerd wordt. Een totaaloverzicht van verklaringen, mogelijke insteken en achtergrondverhalen is ons niet gegund. Nooit zullen wij het hele plaatje kennen. Voor mij een frustrerende gedachte, want ik snak steeds meer naar transparantie. Hoe weet je of iets echt is? Met goed luisteren, kijken en een beetje kennis van filmtechniek kun je signaleren waar er geknipt en geplakt is, hoewel dat lastig blijft en je eigenlijk nog geen inhoudelijke steek verder bent. Probeer maar eens op te merken hoe dit interview met de Obama’s gemanipuleerd is:

Lucky TV doet het hem er natuurlijk om. Maker Sander van der Pavert heeft nu op Comedy Central een eigen programma gekregen waar hij soortgelijke actualiteit-manipulaties in kwijt kan, genaamd Joezjny. Zijn doel is om het nieuws te vervormen naar komisch item. Hij doet dat echter zo goed, dat op YouTube ware discussies zijn ontstaan omtrent de echtheid van de filmpjes. Zonder overdrijven tonen ze de ware kracht van montage. Door de chronologische volgorde van beeld en geluid te verschuiven, creëert van der Pavert een totaal nieuw gesprek. Ook de Amerikaanse Daily Show heef hier een handje van. Kunstig en geslaagd in vorm, maar niet minder geraffineerd dan serieuzere programmamakers. Ik ga hier niet beweren dat alle hedendaagse interviews van origine een andere lading hebben. Dat gaat te ver. Maar ik zou er wel rekening mee houden.

Context, daar gaat het om. Neem voor het gemak even aan dat in het filmpje over de Obama’s alle gesproken zinnen van elkaar zijn losgesneden. Laat het beeld even voor wat het is. Je kunt dan de juiste zinnen uitkiezen om in een veranderde volgorde een nieuw, natuurlijk klinkend gesprek te vormen. Met een goed oor voor intonatie en veel mazzel kun je genoeg audio vinden om een samenhangend verhaal te krijgen. Zeker in vergelijking met de eigenlijke bedoeling achter het gesprek kan dat een heel verrassend en grappig resultaat opleveren. Ik moest lachen, in ieder geval. Dan zit je alleen nog met het beeld. Tricky. Als je de beelden die bij de zinnen horen meegeschoven worden, klopt de chronologie erachter niet meer, dus dan krijg je jumpcuts. Zoals de naam al suggereert, verspringt het beeld en weet jij gelijk dat er gerommeld is met het tijdsverloop. Om dat te verdoezelen plak je over die jumpcuts losse beelden heen, waarop niet te zien is dat de spreker daadwerkelijk spreekt. In het voorbeeldfilmpje zijn dat voornamelijk de interviewer en Me’Shell Obama. Het mooiste is dan natuurlijk als hun stille gezichten een betekenisvolle uitdrukking hebben. De nieuwe context versterkend, zoals de moeilijke blik van de First Lady. Je kunt hem nog een keer kijken, dan waardeer je misschien meer hoe slim het in elkaar zit.

Over slim in elkaar zitten gesproken. Een even tenenkrommend als geraffineerd programma, dat ik waarschijnlijk nog wel vaker als anti-christ zal dienen: The City. Daar is ze weer. De makers hiervan weten heel goed welke gezichtsuitdrukkingen gematcht kunnen worden met gesproken tekst en laten van een vierkante dialoog een cirkelvormig stompje over. Af en toe lijkt het gewoon alsof iemand wordt onderbroken door de gesprekspartner, terwijl dat niet zo is. Eerlijk gezegd verdenk ik ze er ook van de auto-scène in een studio opgenomen te hebben (2:14).

Paranoia, zou kunnen, maar er valt geen enkele schaduw van buitenaf op hun gezicht. Je gaat me ook niet vertellen dat er een kleine crew inclusief omvangrijke camera, lampen, geluid en chauffeur én chicks in die auto passen. Rijdend. Wat jij? Maakt ook niet uit. Je ziet hoe vaak het beeld opgeknipt is om van standpunt naar standpunt te wisselen. Ik hoop dat ik je wat heb bijgebracht over de potentie van montage – zo ja, dan kun je, met wat goede zin, zien wat voor mengelmoes de beelden en audio zouden kunnen zijn in The City. En ik vind het vervelend om te zeggen, maar deze montagestijl overheerst in de Amerikaanse televisie die wij op de buis zien. Alles glanst, alles beweegt, alles raast voorbij. Muziekzenders MTV en TMF blinken hierin uit. De commerciële zenders volgen braaf op, met SBS6 als kandidaat voor meest veramerikaniseerde puinzooi.

Laat je dus niet in de zeik nemen. Beroemde mensen roepen niet toevallig vaak dat hun woorden verdraaid worden in de media. Één controversiële zin uit een lang verhaal als kop in de krant is hard misleidend. Maar ja, hoe sterker de woorden, hoe interessanter het item. We weten de helft niet. (Voor het contrast met de drukke en verwarrende montagestijl van The City nog een laatste fragment van een bijzondere periodefilm. Zijn totale lengte van anderhalf uur is in één take opgenomen, zoals ik voorstelde bij GTST. Het stikt ook nog eens van de figuranten, dus je wilt niet weten hoeveel werk het is om iedereen aan te sturen. Respecto’s.)